Co to jest przysłona i jak ją wykorzystać w fotografii

Opisałem już czym jest migawka w aparacie oraz jak ją można ciekawie wykorzystać podczas robienia zdjęć. Drugim parametrem ekspozycji, czyli prawidłowego naświetlenia zdjęć jest przysłona.

Co to jest przysłona w obiektywie

Przysłona to element obiektywu odpowiadający za ilość światła, które wpadnie przez obiektyw na element światłoczuły (film, matryca). Składa się z kilku „listków”, które nakładają się na siebie zmniejszając lub zwiększając otwór przysłony, a tym samym ilość światła padającego na matryce.

Najmniejsze wartości jakie może przysłona osiągnąć zawsze są podane na obiektywie. Wartość przysłony oznacza się je literą f. Dla obiektywów zmiennoogniskowych najczęściej podaje się dwie wartości: najmniejszą wartość przysłony dla najkrótszej ogniskowej oraz najmniejszą wartość przysłony dla najdłuższej ogniskowej. Dla obiektywów stałoogniskowych oraz dla zmiennoogniskowych, które w całym zakresie zoomu mogą osiągać taką samą, najniższą wartość przysłony, podaje się jedną wartość. Obiektywy o małej wartości liczbowej przysłony (duży otwór) uważa się za lepsze, ponieważ dają większe możliwości w zakresie ilości światła jakie może padać na matrycę w jednostce czasu. Mają też większy zakres regulacji głębi ostrości.

Wartość liczbowa przysłony jest odwrotnie proporcjonalna do wielkości otworu przysłony. Oznacza to, że mocno otwarta przysłona (duży otwór) ma małą wartość liczbową np. f/2.8, a zamknięta przysłona, czyli mały otwór ma dużą wartość liczbową np. f/16, f/32.

Znając ogniskową i wartość przysłony, łatwo można wyliczyć średnicę otworu przysłony. Wystarczy podzielić ogniskową przez przysłonę. Najprostszy przykład do zrozumienia zależności między ogniskową i przysłoną występuje, gdy przysłona ma wartość f/1.0. Dla obiektywu 50mm f/1.0 średnica otworu przysłony będzie miała 50mm (50/1=50mm). Jest to bardzo rzadki przypadek, a obiektywy z taką przysłoną są niewyobrażalnie drogie. Po prostu konstrukcyjnie bardzo trudno wykonać taki obiektyw. Czym wartość przysłony będzie większa (mniejszy otwór), tym obiektyw będzie tańszy, ale też uważany za gorszy. Dlatego, przy tej samej klasie obiektywów oraz takich samych ogniskowych, obiektyw z przysłoną f/2.8 jest droższy od obiektywu z przysłoną f/4 itd.

Przykłady obiektywów i przysłon

Canon EF 50mm f/1.8 – ponieważ jest to obiektyw stałoogniskowy, tzw. stałka (ma tylko jedną ogniskową) podana jest jedna wartość przysłony f/1.8. Średnica otworu to 50/1,8=27,7mm. Oczywiście, jak w każdym innym obiektywie przysłonę można przymykać. Przy wartości f/32 średnica otworu to 50/32=1,56mm. Jest to ponad 17 razy mniejszy otwór, a tym samym mniejsza ilość światła jaka będzie padać na matrycę.

Nikon Nikkor 18-55mm f/3.5-5.6 – obiektyw o zakresie ogniskowych od 18 do 55mm. Przysłona f/3.5 odnosi się do ogniskowej 18mm, a f/5.6 do ogniskowej 55mm. Są to najniższe wartości (największy otwór) jakie może przyjmować przysłona dla tych ogniskowych.

Canon EF 24-70mm f/2.8 – obiektyw o zakresie ogniskowych od 24 do 70mm. Jest to obiektyw, w którym dla każdej ogniskowej można ustawić przysłonę f/2.8, dlatego podano tylko jedną wartość. O takich obiektywach mówi się, że mają stałe światło. Oczywiście tak jak w każdym innym obiektywie można zmniejszać ilość światła poprzez przymykanie przysłony. Obiektywy zmiennoogniskowe z taką samą przysłoną w całym zakresie zoomu (ze stałym światłem) są znacznie droższe.

Zrozumienie zależności między ogniskową, a przysłoną pozwoli łatwiej podejmować decyzje podczas ustawiania ekspozycji zdjęcia.

Co powoduje zmiana przysłony podczas robienia zdjęcia

Zmiana ekspozycji

Przede wszystkim należy pamiętać, że jest to element ekspozycji, czyli ma wpływ na ilość światła padającego na matrycę. Dlatego zmiana przysłony zawsze wiąże się ze zmianą przynajmniej jednego parametru ekspozycji (migawki lub ISO). Jeżeli przy prawidłowej ekspozycji zmienisz wartość przysłony (przy takich samych warunkach oświetleniowych i przy tym samym kadrze), a nie zmienisz innego parametru ekspozycji, zdjęcie będzie nieprawidłowo naświetlone. Prześwietlone, gdy otworzysz przysłonę (mała wartość) lub niedoświetlone, gdy ją przymkniesz (duża wartość).

Głębia ostrości

Przysłona ma decydujący wpływ na głębię ostrości, czyli obszar na zdjęciu, w którym obraz jest wyraźny (ostry), a nie rozmazany. Zasada jest prosta. Mocno otwarta przysłona (mała wartość) zawsze będzie powodowała zmniejszenie głębi ostrości. Zamknięta przysłona (duża wartość) będzie zwiększać głębię ostrości.

Przy otwartej przysłonie, rozmazanie tła może być znacznie bardziej intensywne – szczegóły tła są słabo rozpoznawalne, zlewają się w jedno. Przy maksymalnie zamkniętej przysłonie, tło może w ogóle nie być rozmazane, ponieważ cały obszar widoczny na zdjęciu będzie w zasięgu głębi ostrości. Dlatego, gdy chcesz wyodrębnić coś z tła, używaj otwartej przysłony (portrety, przedmioty, detale). W fotografii krajobrazu używaj większej głębi ostrości, czyli zamykaj przysłonę.

Niestety, w świadomej fotografii, nic nie jest tak łatwe, jak to początkowo wygląda. Podobnie jak przy ustawianiu ekspozycji, gdzie każdy element ma wpływ na inny, tak głębia ostrości nie zależy tylko od przysłony. Decyduje o niej jeszcze ogniskowa obiektywu, odległość obiektywu od punktu ustawienia ostrości oraz odległość tła od punktu ustawienia ostrości. Długa ogniskowa zawsze będzie zmniejszać głębię ostrości, a krótka zwiększać. Obiektyw blisko punktu ustawienia ostrości, na przykład blisko fotografowanej osoby, będzie zmniejszał głębię ostrości, a dalej od osoby zwiększał. Natomiast tło dalej od osoby będzie bardziej rozmazane od tła blisko osoby.

Głębia ostrości, a wymiary matrycy

Głębia ostrości zależy także od wymiarów matrycy, ale na to fotograf nie ma wpływu. To znaczy ma, ale tylko podczas wybierania aparatu fotograficznego. Temat jest trochę szerszy, jednak takie uproszczone założenie wystarczy żeby wyjaśnić wpływ wymiarów matrycy na głębię ostrości. Zasada jest prosta. Czym większa matryca (mówimy o jej fizycznych wymiarach), tym głębia ostrości będzie mniejsza. Żebym był dobrze zrozumiany, dodam jeszcze, że w tym przypadku mała głębia oznacza dobrze. Po prostu daje to większe możliwości, a zwiększyć głębię można zawsze poprzez zamknięcie przysłony. Tym samym małe wymiary matrycy są mniej pożądane.

Duża matryca to zaleta pełnoklatkowych lustrzanek cyfrowych, dlatego to właśnie dzięki nim uzyskuje się małą głębię ostrości. Takie aparaty kupują najczęściej profesjonaliści. Nieco gorzej wypadają lustrzanki z matrycą APS-C, gdyż mają matryce około 1,5x mniejszą. Są to lustrzanki amatorskie i półprofesjonalne. Jeszcze niżej plasują się aparaty kompaktowe i tzw. hybrydy, w których matryca może być około 6x mniejsza jak w lustrzankach z pełną klatką. Listę zamykają aparaty w telefonach komórkowych. To właśnie smartfonami bardzo trudno uzyskać małą głębię ostrości. Wynika to przede wszystkim z dwóch rzeczy. Z bardzo małego wymiary matrycy oraz z braku zoomu optycznego, który jak pisałem wyżej, także ma wpływ na głębię ostrości. Dokładniej, nie tyle zoom, co dłuższa ogniskowa. Dlatego szanse żeby uzyskać rozmazane tło w smartfonie, daje tylko bliska odległość telefonu od fotografowanego przedmiotu i odsunięcie tła.

“Gwiazdki” przy lampach

Czasem można spotkać zdjęcia ulic oświetlone lampami przydrożnymi wokół których widać gwiazdki. Taki efekt łatwo osiągnąć przy mocno zamkniętej przysłonie (duża wartość przysłony). Przy małym otworze przysłony na jej listkach załamuje się światło i powstają gwiazdki wokół lamp. Ciekawostką jest to, że gwiazdka będzie miała tyle ramion ile listków ma przysłona w obiektywie. Jeżeli nie chcesz robić zdjęć z gwiazdkami wokół źródła światła wystarczy otworzyć przysłonę (i oczywiście skrócić czas otwarcia migawki).

Gwiazdki wokół lamp na ulicy
Gwiazdki wokół lampek na ulicy spowodowane mocnym zamknięciem przysłony.

Wpływ przysłony na jakość zdjęcia

Przy skrajnych przysłonach często zmniejsza się rozdzielczość obiektywu przez co zarejestrowany obraz może być mniej czytelny (wyraźny), niż przy środkowych przysłonach np. f/5.6 – f/8. W efekcie takie zdjęcie może być gorzej odbierane przez widza. Myślę, że nie jest to czynnik decydujący o wyborze przysłony podczas robienia zdjęcia, ale warto mieć taką świadomość. Poza tym zależy to od jakości obiektywu, wiec może warto zwrócić na to uwagę przed jego kupnem.

Jak wykorzystać przysłonę do robienia zdjęć

Przysłona powinna być parametrem decydującym o ustawieniu ekspozycji zawsze, gdy zależy nam na regulacji głębi ostrości (preselekcja przysłony). W takim przypadku powinniśmy ustawić najpierw przysłonę i do niej dobrać pozostałe parametry ekspozycji – czas i ISO. Jeżeli potrzebna jest bardzo mała głębia ostrości, na przykład przy fotografowaniu detali, to można połączyć wszystkie możliwości. Warto wtedy użyć długiej ogniskowej, otworzyć przysłonę, a aparat ustawić tak blisko fotografowanego przedmiotu jak to możliwe – uwzględniając kadr i w zakresie poprawnego ustawiania ostrości (każdy obiektyw ma minimalną odległość w jakiej potrafi ustawić ostrość).

Jeżeli do wykonania zdjęcia potrzebny jest krótszy czas (na przykład ze względu na możliwość zarejestrowania na zdjęciu poruszenia aparatu trzymanego w ręce), to warto rozważyć maksymalne otwarcie przysłony. Jednak należy liczyć się wtedy ze zmniejszeniem głębi ostrości, co nie zawsze będzie pożądanym efektem.

Przy zdjęciach portretowych dobrze jest rozmazać tło, dlatego przysłona powinna być mocno otwarta. Detale makijażu twarzy i przedmiotów oraz paznokcie (to dla kosmetyczek) także powinny być oddzielone od tła, dlatego stosuje się tę samą zasadę.

Co to jest przysłona i jak ją wykorzystać w fotografii
Przykład oddzielenia tła od dziewczyny na zdjęciu portretowym. W tym przypadku ulica jest tak bardzo rozmazana, że nie odwraca uwagi od dziewczyny na głównym planie. Nie ma wątpliwości co autor chciał pokazać na zdjęciu.

Przy fotografii krajobrazu, zarówno pierwszy plan jak i horyzont powinien być wyraźny. Dlatego zamyka się przysłonę (duża wartość) żeby głębia ostrości była maksymalnie duża. Wiąże się to ze zwiększeniem czasu otwarcia migawki, co często powoduje konieczność użycia statywu. Można wspomagać się podniesionym ISO żeby skrócić czas, ale wysokie ISO może powodować powstanie szumów na zdjęciu. Trzeba wyczuć sprzęt w tym zakresie.

Fotografia krajobrazu - zamknięta przysłona, duża głębia ostrości
Przysłona zamknięta do f/11 spowodowała dużą głębię ostrości.

Bokeh

Przysłona ma także wpływ na rodzaj rozmazania obrazu, który jest poza głębią ostrości tzw. bokeh, czyli rozmazanie tła. Sposób tego rozmazania nie może być regulowany przez fotografa, ponieważ wynika z budowy przysłony, a dokładnie z układu i ilości listków przysłony.